Szybki rozwój sztucznej inteligencji, zwłaszcza generatywnej, zasadniczo zmienił nowoczesny sposób pracy. Od automatyzacji rutynowych zadań po wykonywanie złożonych zadań poznawczych – systemy te mogą potencjalnie zastąpić znaczną liczbę stanowisk pracy. Rzeczywistość jest jednak bardziej złożona niż proste podstawienie. Mimo że technologia rozwija się w niesamowitym tempie, narracja mówiąca, że sztuczna inteligencja po prostu zniszczy ludzką pracę, jest niekompletna. Prawdziwa historia zmienia się w sposobie wykonywania pracy, a nie tylko w tym, czy w ogóle jest ona wykonywana.
Od czasu wydania generatywnego modelu języka ChatGPT w listopadzie 2022 r. rynek sztucznej inteligencji wzrósł. Widzimy, że kamienie milowe, które wcześniej uważano za niemożliwe, stają się normą: rozpoznawanie generowanej mowy, tworzenie syntetycznych treści wideo i symulacje głosu. Systemy te wykonują zadania z precyzją i szybkością, której człowiekowi trudno dorównać. Naturalnie wywołało to falę niepokoju wśród pracowników, którzy obawiają się, że ich cyfrowi odpowiednicy mogą uzyskać lepsze wyniki.
Czy generatywna sztuczna inteligencja zniszczy prawie jedną trzecią miejsc pracy?
Strach jest wszędzie. Według ankiety przeprowadzonej przez szwajcarską firmę konsultingową Deloitte 43% z prawie 1000 respondentów obawia się, że może stracić pracę z powodu rosnącego wykorzystania sztucznej inteligencji w ciągu najbliższych pięciu lat. Co ciekawe, ci, którzy już aktywnie korzystają z tych programów w swojej codziennej pracy, odczuwają znacznie większy niepokój. 69% aktywnych użytkowników wyraża obawę o swoją przyszłość zawodową, sugerując, że znajomość narzędzia zwiększa strach przed starzeniem się.
Ekonomiści na ogół podzielają ten pesymistyczny pogląd. Analitycy Goldman Sachs zauważają, że „znaczna część zatrudnienia i pracy zostanie zautomatyzowana, przynajmniej częściowo, dzięki sztucznej inteligencji”. Z przeprowadzonej przez nich analizy scenariuszy wynika, że ostateczna część pracy podatnej na automatyzację może wynosić od 15% do 35%. Sami ekonomiści określają nawet tę liczbę jako konserwatywną.
Nie wszyscy jednak zgadzają się, że utrata pracy jest nieunikniona. Yasmin Fahmy, szefowa Niemieckiej Konfederacji Związków Zawodowych (DGB), nazywa powszechny strach nierealistycznym. Jej zdaniem ostrzeżenia, że cyfryzacja doprowadzi do masowego bezrobocia, krążą od kilku lat bez skutku. Podobnie w badaniu OECD z 2023 r. nie znaleziono aktualnych dowodów na przewidywane „zabijanie miejsc pracy”, chociaż uznano, że taka tendencja pozostaje prawdopodobna w przyszłości.
Które zawody są najbardziej narażone na automatyzację?
Najbardziej zagrożone są zawody wymagające zadań administracyjnych. Zarządzanie danymi, planowanie spotkań i księgowość są idealnymi kandydatami do automatyzacji, ponieważ opierają się na prostych algorytmach podejmowania decyzji. Historycznie rzecz biorąc, automatyzacja była ukierunkowana na zawody wymagające niskich kwalifikacji i bardzo rutynowe. Generatywna sztuczna inteligencja zmienia tę dynamikę. Badacze OECD ostrzegają, że wysokiej jakości, wymagające stanowiska są obecnie zagrożone.
Badanie przeprowadzone przez OpenAI, twórcę ChatGPT, wskazuje, że matematycy, dziennikarze, autorzy, projektanci stron internetowych, menedżerowie danych i analitycy to zawody szczególnie podatne na zagrożenia. Logika jest prosta: generatywna sztuczna inteligencja może samodzielnie tworzyć treści i organizować złożone zbiory danych szybciej i wydajniej niż człowiek, z łatwością wyciągając logiczne wnioski.
Jednak obraz jest mniej ponury, gdy spojrzymy na wskaźnik Job-Futuromat opracowany przez Instytut Badań nad Zatrudnieniem. Narzędzie to przewiduje ryzyko automatyzacji poprzez analizę konkretnych zadań zawodowych. Przy wprowadzaniu zawodów takich jak „dziennikarz” czy „nauczyciel” system pokazuje, że tylko część ich głównych obowiązków może zostać w pełni zautomatyzowana. Całkowita wymiana jest mniej prawdopodobna niż zwiększenie wydajności. W wielu sektorach sztuczna inteligencja będzie potężnym pomocnikiem, a nie całkowitym zamiennikiem.
Większość pracowników już korzysta z narzędzi generatywnych
Pomimo obaw, adopcja jest już powszechna. Z badania Deloitte wynika, że 60% respondentów wykorzystuje w swojej pracy programy generatywnej sztucznej inteligencji. Typowe zastosowania obejmują pisanie ważnych listów lub podsumowań raportów rocznych. Wśród pracowników znających się na technologii połowa korzysta z programów do edycji tekstu, a prawie jedna czwarta z narzędzi do generowania obrazów i kodu.
Mark Beierschoeder ze Szwajcarii Deloitte oferuje konstruktywną drogę naprzód. W dobrze zaprojektowanych ekosystemach AI pracownicy nie są zastępowani; dostają nowe możliwości. Wykwalifikowani specjaliści, którzy integrują sztuczną inteligencję w swoich codziennych procesach pracy, mogą kształtować przyszłą strategię swojej firmy. Technologia staje się dźwignią produktywności, a nie zamiennikiem operatora.
Potrzeba ciągłego przekwalifikowania się
Aby ten optymistyczny scenariusz stał się rzeczywistością, kierownictwo musi wziąć na siebie odpowiedzialność. Firmy muszą rozwiać obawy pracowników dotyczące bezpieczeństwa pracy, inwestując w programy przekwalifikowania i szkolenia. Beierschoeder podkreśla, że szkolenie pracowników ma kluczowe znaczenie dla pomyślnej integracji.
Dobra wiadomość jest taka, że pracownicy są gotowi. Co najmniej połowa uczestników badania Deloitte uważa, że musi nauczyć się korzystać z programów generatywnej sztucznej inteligencji. Transformacja nie dotyczy tylko technologii; to także kwestia myślenia. Pracownicy przechodzą od strachu przed maszyną do opanowania jej. Kluczowym czynnikiem pozostaje to, czy przedsiębiorstwa zapewnią niezbędne wsparcie. Narzędzia już są. Pytanie brzmi, czy ludzie, którzy z nich korzystają, będą uprawnieni do przewodzenia, czy też pozostaną w tyle.
Przekwalifikowanie jako ubezpieczenie dla pracowników, którzy stracili stanowiska
W narracji na temat generatywnej sztucznej inteligencji często dominuje pogląd, że automatyzacja zastępuje człowieka, ale rzeczywistość jest bardziej złożona. Inicjatywy dotyczące rozwoju umiejętności tworzą różne ścieżki kariery. Dla niektórych celem jest po prostu adaptacja. Pracownicy uczą się korzystać z generatywnych narzędzi AI, przenosząc punkt ciężkości z wykonywania zadań na kontrolę i strategię. Nie odchodzą z pracy, ale zmieniają sposób, w jaki z nią współdziałają.
Jednak dla innych automatyzacja działa jak mnożnik siły, sprawiając, że niektóre zawody stają się przestarzałe. W takich przypadkach przekwalifikowanie nie jest kwestią optymalizacji, ale kwestią przetrwania.
W tym miejscu istotne stają się luki strukturalne na rynku pracy. Niektóre sektory – handel wykwalifikowany, opieka zdrowotna, praca socjalna – opierają się automatyzacji. Praktyczny charakter hydrauliki, pielęgniarstwa czy opieki nad osobami starszymi sprawia, że nie da się tego zastąpić prostym kodem. Obszary te cierpiały z powodu chronicznych niedoborów siły roboczej na długo przed boomem sztucznej inteligencji.
Programy przekwalifikowania mogą służyć jako pomost umożliwiający przeniesienie zwolnionych pracowników ze zautomatyzowanych stanowisk do sektorów, w których niezbędny jest kontakt człowieka.
Dla pracowników zagrożonych utratą pracy takie zawody niezautomatyzowane stanowią realną opcję. Programy skupiające się na kwalifikacjach zawodowych lub pielęgniarskich umożliwiają całkowitą zmianę branży. Nie chodzi tylko o naukę nowego narzędzia programowego. Chodzi o zdobycie kompetencji fizycznych lub interpersonalnych, których maszyny nie są w stanie odtworzyć.
Przejście nie następuje automatycznie. Wymaga znacznych inwestycji w edukację i chęci zmiany ścieżki kariery. Alternatywa – stagnacja na pozycji kurczącej się – jest jednak znacznie bardziej ryzykowna. Dowody wskazują, że ci, którzy korzystają z przekwalifikowania się, aby przejść do sektorów o wysokim popycie i niskiej automatyzacji, często znajdują większą stabilność niż ci, którzy trzymają się wrażliwych stanowisk.
Jesteśmy świadkami początkowych etapów tej zmiany. Firmy zaczynają współpracować ze szkołami zawodowymi. Rządy finansują dotacje na przekwalifikowanie. Tworzona jest infrastruktura dla tego przejścia.
Czas pokaże, czy procesy te uda się wystarczająco szybko zwiększyć. Tempo rozwoju sztucznej inteligencji jest nieubłagane. Programy przygotowawcze do zawodów rzemieślniczych i pielęgniarskich postępują powoli. Występuje tu rozbieżność czasowa. Jednak dla poszczególnych pracowników wybór jest jasny: dostosować proces pracy lub dostosować karierę.
